archirama.pl

Modernizm z amerykańskiej pustyni. Palm Springs

Albert Fray, uczeń Le Corbusiera, twórca stylu znanego jako desert modernism, uznał pustynię za idealne miejsce do tworzenia współczesnej architektury

Frey House II, dom własny architekta

Frey House II w Palm Springs, dom własny architekta ukończony został w 1964 roku. Bryła wpisana została w naturalne otoczenie, skały wzgórza łączą się płynnie z konstrukcją budynku

Fot: Katarzyna Olechowska

Pierwszym budynkiem stojącym na wjeździe do Palm Springs od strony autostrady 111, prowadzącej z Los Angeles, jest stacja benzynowa. Nietypowa, bo zamiast paliwa można kupić na niej książki i filmy o architekturze. Zbudowana w 1965 roku Tram Gas Station, obecnie siedziba informacji turystycznej, jest wizytówką miasta. Trójkątne zadaszenie podjazdu podparte delikatnymi słupami wznosi się śmiało w stronę nieba. Detal karbowanego podbicia dachu zdradza autora projektu. Jest nim Albert Frey, działający w Palm Springs architekt, który  wprowadził "na salony" materiały wcześniej wykorzystywane w przemyśle.

Papież modernizmu i jego uczeń

Albert Frey jest jednym z czołowych architektów europejskiego pochodzenia, którzy mieli znaczący wpływ na rozwój architektury w Kalifornii. Urodzony w 1903 roku w Szwajcarii, tam też kończy architekturę. Już w trakcie studiów interesuje się pracami Le Corbusiera i stawia sobie za cel dołączenie do jego atelier. W 1928 roku z dyplomem w kieszeni przenosi się do Paryża i przez kilka miesięcy pomaga swojemu mistrzowi przy projektowaniu jednej z najważniejszych jego realizacji, Villi Savoy. Wkrótce jednak decyduje się na podróż za ocean.

Domy na pustyni

Frey po raz pierwszy pojawia się w Palm Springs w 1934 roku. Projektuje i nadzoruje budowę Kocher–Samson Building, której inwestorem jest brat jego biznesowego partnera z Nowego Jorku J.J. Kocher. Natychmiast po przybyciu zakochuje się w pustynnym krajobrazie Coachella Valley. Trzy lata później wraca jeszcze na chwilę do Nowego Jorku, by dokończyć realizowany tam projekt, ale w 1939 roku na stałe osiada w Palm Springs.

Pół wieku później wspomina autorowi swojej biografii Josephowi Rosa „Kiedy zobaczyłem pustynię, wiedziałem, że odnalazłem miejsce, które nazwę domem”.
Pustynia wabi Freya przestrzenią, światłem i klimatem, które dają mu możliwość eksperymentowania z technologiami oraz umożliwiają projektowanie budynków o zatartej granicy między wnętrzem a zewnętrzem. Już po pierwszej wizycie w Palm Springs pisze do swojego mentora Le Corbusiera „Słońce, czyste powietrze i prosta forma pustyni tworzą idealne warunki dla tworzenia architektury”.

Frey zaczyna od zaprojektowania domu dla siebie. W 1941 roku powstaje Frey House I – wykonany z falistej blachy i szkła prostopadłościan zapowiada charakter przyszłych realizacji architekta. Płaski dach o szeroko wysuniętych okapach, przeszklenia na całą wysokość oraz przeciągniete poza obrys dachu ściany wydzielają z krajobrazu „zewnętrzne pokoje”. Otaczająca budynek przyroda przenika go i staje się jednym z jego elementów.
„Uwielbiam obserwować jak natura, która jest częścią tego domu, zmienia się pod wpływem światła, koloru, wiatru, deszczu czy słońca. Myślę jednak, że zrozumienie takiej architektury wymaga czasu, gdyż ludzie są przyzwyczajeni do życia w oddaleniu od przyrody” skomentuje z czasem Albert Frey. W budynku widoczne są inspirację architekturą Miesa van der Rohe oraz Rudolfa Schindlera. Surowość industrialnych materiałów przełamują użyte kolory, żółty i różowy nawiązujące do rosnacych obok kwiatów. W późniejszych wywiadach Frey tłumaczy: „Gdy dostaję zlecenie, nie myślę o formie. Najpierw obserwuję przyrodę w miejscu, w którym ma powstać dom, zbieram informacje o funkcjach, które ma spełniać. Dopiero wówczas zabieram się do projektowania. Natura jest piękna. Szanuję ją i staram się jej nie naruszać”.

 

Modernizm i architektura Majów

W przeciwieństwie do większości pochodzących z Europy architektów Frey nie powiela wyuczonych i przywiezionych stamtąd pomysłów. W przeciwieństwie choćby do swojego mistrza, Le Corbusiera, zwraca większą uwagę na krajobraz, miesza i zestawia materiały tradycyjne z nowoczesnymi, dążąc do uzyskania równowagi. W 1953 roku Frey dobudowuje na szczycie swojego domu cylindryczną konstrukcję, w  której umieszcza sypialnię. Nawiązuje nią do podpatrzonej w Chichen Itza konstrukcji obserwatorium Majów, ale swojej nadbudowie nadaje bardziej futurystyczny wygląd. Śmiały zabieg prowokuje negatywne komentarze. „Trzeba mieć trochę fantazji” – mówi później w wywiadach. W 1959 roku powtarza motyw w North Shore Yacht Club, marinie jachtowej położonej nad oddalonym o 50 mil od Palm Springs Shelton Sea (poniżej). Miłośnicy jego architektury doszukują się w tym zabiegu kolejnej inspiracji pustynnym życiem, budynek pączkuje jak otaczające go sukulenty.

 

Znacznie prostszy w formie, lecz jeszcze bardziej zespojony z naturalnym otoczeniem jest zbudowany w 1964 roku Frey House II. Położony nad miastem, na zboczu góry San Jancino, drugi dom architekta jest dowodem jego wielkiej miłości do gór. Wspominając czasy młodości w Szwajcarii, mówi: „Góry są dla mnie bardzo ważne. Przez 25 lat przyglądałem się im i wspinałem na szczyty, by podziwiać widoki”. Właśnie dlatego, być może w tęsknocie za rodzinnym krajem, zbliża się do nich możliwie jak najbardziej, organizując dom wokół głazu, który przenika jedną ze szklanych ścian. Architekt ponownie udowadnia swoją olbrzymią wrażliwość wobec przyrody. Zanim przystąpi do budowy, przez rok obserwuje pozycje słońca nad działką, by możliwie jak najlepiej wykorzystać je do ogrzania domu. Falista blacha zastosowana jako zadaszenie nadaje strukturze lekkości oraz wygrywa w wyścigu z czasem i trendami. Ten prosty i tani w swojej konstrukcji dom najlepiej ze wszystkich projektów Freya manifestuje ważne dla niego wartości, oszczędność i szczerość materiałów, prostotę formy. To architektura rozumiana jako rama do życia, a nie sposób na zaimponowanie.

Basen w salonie

Podobnie blisko wprowadza naturę w koncepcji domu wybudowanego dla Reymonda Loewy’ego, projektanta przemysłowego, ojca stylu streamline charakteryzującego się obłymi liniami i aerodynamicznymi bryłami. Loewy ze względu na swój gust i talent miał duży wpływ na projekt. Jednak sama idea zorganizowania przestrzeni na otwartym planie, przenikanie się wnętrza i zewnętrza, były charakterystyczne dla Freya. Najbardziej efektownym elementem jest centralnie zlokalizowany basen, który wpływa do wnętrza domu. Pomysł najlepiej opisuje romantyzm Freya, a uwieczniony na fotografiach Juliusa Schulmana, mistrza fotografii architektonicznej, również zakochanego w pustyni, zachwyca do dziś.

Mimo fenomenalnych realizacji domów i rezydencji, które zapisały się w historii architektury, Albert Frey nie odwrócił się od projektowania obiektów publicznych, jak kościoły, banki czy szkoły. W 1957 roku, we współpracy z J.P. Clarkiem, Robsonem C. Chambersem oraz E. Stewartem Wiliamsem zaprojektował miejski ratusz, pięć lat później, również z J.P. Clarkiem dolną stację największej obrotowej kolei linowej na świecie prowadzącej na szczyt San Jancino. W latach 70., gdy nastąpił powrót mody na tradycyjną architekturę hiszpańską, Frey skupił się na kilku mniejszych projektach oraz zleceniach na przebudowę swoich pierwszych realizacji. Na przełomie lat 80. i 90. obserwował odradzanie się zainteresowania modernizmem, a w 1997 roku otrzymał nawet zlecenie zaprojektowania domu w stylu swoich pierwszych prac. I pomimo tego, że budowa ta nie doszła do skutku, wszystko wskazuje na to, że siła jego Pustynnej Architektury nigdy nie osłabła. Dziś budynki Freya to ikony stylu chronione jako zabytki architektury Kalifornii. Kilka tygodni przed śmiercią Albert Frey zapytany w wywiadzie dla New York Timesa, czy uważa, że jego projekty wytrzymały próbę czasu, odpowiedział: „One na zawsze pozostaną młode”.

– Katarzyna Olechowska
Znawczyni mediów, internetu, ekspertka ds. komunikacji marketingowej. Wśród jej zainteresowań są zagadnienia związane z marketingiem miejsca. Miłośniczka modernistycznej architektury pustynnej. Wcześniej producentka i dziennikarka telewizyjna. Absolwentka Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej, Szkoły Głównej Handlowej oraz Global Development Studies (UW).
Więcej informacji: www.kasiaolechowska.com

Autor: Katarzyna Olechowska
Zdjęcia: Katarzyna Olechowska, Greg Dutton
Data publikacji: 16.12.2015 14:57

Dział Architektura wprowadzi Cię w wyjątkowy świat budynków oraz rozwiązań architektonicznych. Architektura w Polsce i na świecie. Dowiesz się, jakie inwestycje architektoniczne planowane są w rodzimych miastach. Dział Architektura przybliży Ci obrazy poszczególnych miast kraju oraz świata. To tu znajdują się aktualności związane z lokalizacją obiektów sportowych oraz ich konstrukcją. Specjaliści z działu Architektura zwrócą uwagę na niecodzienne budowle, bryły architektoniczne oraz funkcjonalne rozwiązania. Możesz znaleźć tu również ekskluzywne budowle: architektura, która na pewno zwróci Twoją uwagę. W dziale Architektura znajdziesz znajdziesz informacje na temat architektów, biur projektowych, najnowszych realizacji, a także ajniki aranżacji ogrodu, aby przykuwał uwagę przybywających gości. Możesz liczyć także na przegląd zabytków, które być może wskażą Ci kierunek wakacyjnych eskapad. Zajrzyj do działu Architektura, a na pewno nie pożałujesz!