archirama.pl

Niemiecki architekt, polskie spojrzenie

Przypadająca jesienią 2008 roku dwusetna rocznica śmierci Carla Gottharda Langhansa – autora berlińskiej Bramy Brandenburskiej – stała się okazją do przypomnienia dorobku wybitnego śląskiego architekta

Niemiecki architekt, polskie spojrzenie

Fragment wystawy "Carl Gotthard Langhans, architekt z Kamiennej Góry"– instalacja przestrzenna „stół architekta”

Fot: dzięki uprzejmości Jacka Kosa

Wystawa zorganizowana latem 2007 roku przez Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego w Kamiennej Górze, gdzie urodził się Langhans, prezentowana była w śląskich miasteczkach, w których znajdują się dzieła architekta jak Dzierżoniów, Syców i Rawicz oraz we wrocławskim Muzeum Architektury. Trafiła także do Niemiec – do partnerskiego miasta Kamiennej Góry Wolfenbüttel. Od sierpnia do końca roku będzie pokazywana w Königswarten koło Bonn, później prawdopodobnie w Berlinie.
Carl Gotthard Langhans (1732–1808) jest jednym z najważniejszych niemieckich architektów schyłku XVIII stulecia. To, co trwale wpisało się w dzieje architektury niemieckiej i co w dużej mierze jest jego zasługą (choć także na przykład Davida Gilly’ego), to przeniesienie do Niemiec rozwiązań z renesansowej i klasycystycznej architektury Włoch, Francji i Anglii oraz recepcja neopalladiańskich wzorców. Kolumnowe i pilastrowe kompozycje ścienne, artykulacje partii centralnych i ryzalitów w fasadach, elipsoidalne sale z szeregami kolumn w pałacach, kościołach i teatrach, monoptery, serliany, portyki należą do architektonicznego repertuaru środków stosowanych przez Langhansa, a po nim przez kolejne pokolenia projektantów pierwszej połowy XIX wieku.

Jego pierwszym znanym dziełem była przebudowa pałacu w Żmigrodzie, a początkiem kariery zlecenie mu w tym samym roku – 1763 – realizacji nowej wrocławskiej siedziby księcia Hatzfeldta, w miejsce zniszczonej przez Austriaków w trakcie oblężenia miasta w 1760 roku. Langhans miał wykonać korektę, w opinii księcia za mało reprezentacyjnego projektu pałacu przygotowanego przez francuskiego architekta Isidore Gannevalego. Decydujące dla jego dalszej twórczości okazały się, podejmowane przy okazji tej inwestycji podróże do Bawarii, Austrii i Włoch, związane z zakupem karraryjskich marmurów, szlachetnych materiałów budowlanych i wykończeniowych. Dzięki wyjazdom poznał architekturę Południa Europy, a wpływu oglądanych wówczas dzieł, szczególnie włoskiego renesansu, można doszukać się w wielu projektach Langhansa. Podróżował także później, już jako naczelny architekt prowincji śląskiej, odwiedzając w latach 1775-1776 Holandię, Anglię i Francję. Takie zagraniczne wyprawy, zlecane przez pruskie władze urzędnikom, służyły podnoszeniu poziomu rodzimej architektury oraz techniki budowlanej i przemysłowej.

W 1788 roku powołany został na stanowisko dyrektora nowo utworzonego Królewskiego Urzędu Budowlanego, odpowiadając za wszelkie prace w siedzibach i majątkach królewskich oraz inwestycje finansowane przez władcę. To wówczas, u schyłku XVIII stulecia, powstały najbardziej znane i cenione dzieła Langhansa, między innymi Brama Brandenburska oraz pałace i obiekty parkowe w Charlottenburgu i Poczdamie. Stanowisko dyrektora Królewskiego Urzędu Budowlanego piastował do 1801 roku, kiedy przeszedł na emeryturę i powrócił do swojej posiadłości w podwrocławskich Szczytnikach. Po jego śmierci, dzieło kontynuował syn – Carl Ferdinand, również znany i ceniony w śląskim i berlińskim środowisku architektonicznym.

Langhans był architektem otwartym na nowinki techniczne, innowacyjne rozwiązania konstrukcyjne i nowe formy architektoniczne. W 1787 roku opracował dla Wrocławia – według wzorców angielskich – projekt strażackiej pompy gaśniczej. Wśród jego berlińskich realizacji można odnaleźć kilka budynków z charakterystycznymi Bohlenbinderdächer – wysokimi, kilkukondygnacyjnymi, beczkowatymi dachami o łukowatych połaciach. Oparte na wzorcach francuskich, intensywnie promowane w Niemczech przez innego znanego architekta Davida Gilly’ego, miały stanowić optymalne i tanie rozwiązanie konstrukcji dachowych dużych hal fabrycznych, targowych i magazynowych, wypierając łatwopalne budownictwo drewniane i szachulcowe. Okazały się jednak zbyt trudne do wykonania dla niemieckich mistrzów ciesielskich i nietrwałe – z wyjątkiem perfekcyjnie obliczonych i zaprojektowanych dachów Langhansa, z których część przetrwała prawie całe XIX stulecie. 

Wystawa przypomina dolnośląskie i wielkopolskie dzieła mistrza. Te mniej znane, czasem zapomniane, rzadziej kojarzone z twórcą berlińskiej Bramy Brandenburskiej. Do najciekawszych należą kościoły w Dzierżoniowie, Wałbrzychu i Rawiczu, z oryginalnymi układami wnętrz – to duże, elipsoidalne, centralnie ulokowane sale, otoczone kondygnacjami empor wspartych na kolumnach. Charakterystyczne dla Langhansa stopniowanie brył wież i artykulacje fasad przez dziesięciolecia naśladowano w niemieckiej architekturze sakralnej. Wzorcem reprezentacyjnego klasycyzmu są zaprojektowane przez architekta pałace we Wrocławiu, Samotworze i Pawłowicach, przy czym ten ostatni jest na pewno jedną z ciekawszych rezydencji klasycystycznych na terenie Polski.

Na starannie i atrakcyjnie od strony graficznej opracowanych planszach pokazano wybór oryginalnych planów oraz historyczne i współczesne zdjęcia (w przypadku obiektów istniejących) zaprojektowanych przez architekta pałaców i założeń rezydencjonalno-parkowych, gmachów publicznych, obiektów przemysłowych i militarnych, kościołów i nagrobków. Najwięcej zachowało się tych pierwszych, szkoda, że nie dotrwały do naszych czasów takie wrocławskie budynki jak Zwinger – siedziba kupieckiego bractwa strzeleckiego – i teatr Kalte Asche. Ten ostatni otwierał ważny nurt twórczości Langhansa, jakim były studia nad nowoczesną formą architektury teatralnej. Wrocławski projekt to pierwsze dzieło, w którym zespoliły się odkrycia osiemnastowiecznej akustyki i optyki oraz ulubione rozwiązania stosowane przez architekta. Widownia została założona na rzucie elipsy, względami akustycznymi podyktowana była zapewne forma nakrywającej ją drewnianej, spłaszczonej kopuły.

Konsekwentnie utrzymany, chronologiczny układ prezentacji buduje opowieść o twórczej drodze architekta. Całość uzupełnia mapa z zaznaczonymi miejscowościami, w których znajdują się dzieła Langhansa, a także kompozycja z reprodukcji widoków i projektów jego pozaśląskich realizacji. Przykuwającym uwagę elementem jest rodzaj instalacji przestrzennej – impresja na temat warsztatu architekta z przełomu XVIII i XIX wieku – obszerny stół wypełniony rysunkami oraz makietami przyrządów mierniczych i kreślarskich.

Ekspozycja i towarzyszący jej katalog (sfinansowane ze środków Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach Programu Interreg III A Wolny Kraj Związkowy Saksonia – Rzeczpospolita Polska – Województwo Dolnośląskie, budżetu państwa oraz ze środków samorządu województwa dolnośląskiego) to pierwsza w naszym kraju tego rodzaju prezentacja znajdującego się na terenie Polski dorobku Langhansa, przypomnienie osoby architekta i istotny wkład w polsko-niemieckie badania nad jego twórczością.

Źródło: "Architektura-murator" 7/2008
Autor: Janusz Opaska
Zdjęcia: dzięki uprzejmości Jacka Kosa, Jerzy Krzysztof Kos
Data publikacji: 8.06.2011 13:06

Dział Architektura wprowadzi Cię w wyjątkowy świat budynków oraz rozwiązań architektonicznych. Architektura w Polsce i na świecie. Dowiesz się, jakie inwestycje architektoniczne planowane są w rodzimych miastach. Dział Architektura przybliży Ci obrazy poszczególnych miast kraju oraz świata. To tu znajdują się aktualności związane z lokalizacją obiektów sportowych oraz ich konstrukcją. Specjaliści z działu Architektura zwrócą uwagę na niecodzienne budowle, bryły architektoniczne oraz funkcjonalne rozwiązania. Możesz znaleźć tu również ekskluzywne budowle: architektura, która na pewno zwróci Twoją uwagę. W dziale Architektura znajdziesz znajdziesz informacje na temat architektów, biur projektowych, najnowszych realizacji, a także ajniki aranżacji ogrodu, aby przykuwał uwagę przybywających gości. Możesz liczyć także na przegląd zabytków, które być może wskażą Ci kierunek wakacyjnych eskapad. Zajrzyj do działu Architektura, a na pewno nie pożałujesz!